Το πρόγραμμα Copernicus είναι το κατεξοχήν πρόγραμμα της ΕΕ για την ανάπτυξη υπηρεσιών παρατήρησης γης (earth observation), και είναι μέρος ενός παγκόσμιου συστήματος γνωστού ως GEOSS (Global Observation System of Systems).
Εκτιμάται ότι το Copernicus δύναται να δημιουργήσει ένα οικονομικό όφελος ύψους 30 δισ. ευρώ και περίπου 50.000 θέσεων εργασίας στην Ευρώπη μέχρι το 2030. Επιπρόσθετα, το καθεστώς ανοιχτής παροχής δεδομένων και υπηρεσιών Copernicus θα βοηθήσει τους πολίτες, τους ερευνητές και τους φορείς χάραξης πολιτικής να ενσωματώσουν μια περιβαλλοντική διάσταση σε όλες τις δραστηριότητές τους, και παράλληλα θα ενισχύσει την ανάπτυξη νέων καινοτόμων υπηρεσιών από τις ευρωπαϊκές εταιρείες.
Το πρόγραμμα Copernicus θα αποτελείται από συνδυασμό δορυφόρων και επιτόπιων δεδομένων (in situ data) που θα συλλέγονται είτε εθνικά είτε από άλλους παροχείς. Αναμένεται να διαδραματίσει σημαντικό ρόλο στην παροχή μιας συνεχούς, αυτόνομης και αξιόπιστης πρόσβασης σε δεδομένα παρατήρησης και πληροφοριών της γης. Το φάσμα υπηρεσιών του Copernicus περιλαμβάνει τις εξής υπηρεσίες:
i.
Υπηρεσία παρακολούθησης της ατμόσφαιρας (Atmosphere Monitoring Service (CAMS)) η οποία παρέχει πληροφορίες για την ποιότητα του αέρα σε ευρωπαϊκή κλίμακα και για τη χημική σύσταση της ατμόσφαιρας σε παγκόσμια κλίμακα. Ειδικότερα, παρέχει πληροφορίες για τα συστήματα παρακολούθησης της ποιότητας του αέρα και συμβάλλει στην παρακολούθηση των κλιματικών μεταβλητών της σύνθεσης της ατμόσφαιρας, μεταξύ άλλων αν είναι εφικτό και της διάδρασης με την κομοστέγη των δασών.
ii.
Υπηρεσία παρακολούθησης του θαλάσσιου περιβάλλοντος (Marine Environment Monitoring Service (MEMS)), η οποία παρέχει πληροφορίες σχετικά με την κατάσταση και τη δυναμική των φυσικών οικοσυστημάτων των ωκεανών και των θαλασσών για τις παγκόσμιες ωκεάνιες και τις ευρωπαϊκές περιφερειακές θαλάσσιες περιοχές, προς στήριξη της ασφάλειας της ναυτιλίας. Επίσης συμβάλλει στην παρακολούθηση των ροών αποβλήτων, του θαλάσσιου περιβάλλοντος, των παράκτιων και των πολικών περιοχών, καθώς και των θαλάσσιων πόρων. Τέλος συμβάλλει στη διάθεση μετεωρολογικών προβλέψεων και γενικά στην παρακολούθηση του κλίματος.
iii.
Υπηρεσία παρακολούθησης της ξηράς (Land Monitoring Service (LMS)), η οποία παρέχει πληροφορίες για τη χρήση της γης και την εδαφοκάλυψη, την κρυόσφαιρα, την αλλαγή του κλίματος και τις βιογεωφυσικές μεταβλητές, περιλαμβανομένης και της δυναμικής τους, προς στήριξη της παγκόσμιας έως τοπικής περιβαλλοντικής παρακολούθησης της βιοποικιλότητας, του εδάφους, των εσωτερικών και των παράκτιων υδάτων, των δασών και της βλάστησης, και των φυσικών πόρων, καθώς και για την εν γένει εφαρμογή των πολιτικών σε θέματα περιβάλλοντος, γεωργίας, ανάπτυξης, ενέργειας, πολεοδομικού σχεδιασμού, υποδομών και μεταφορών.
iv.
Υπηρεσία κλιματικής αλλαγής (Climate Change Service (C3S)), η οποία παρέχει πληροφορίες που αποσκοπούν στην αύξηση της βάσης γνώσεων για τη στήριξη των πολιτικών προσαρμογής και μετριασμού. Συμβάλλει, ειδικότερα, στην παροχή βασικών κλιματικών μεταβλητών (ECVs), κλιματικών αναλύσεων, προβλέψεων και δεικτών σε χρονικές και χωρικές κλίμακες, χρήσιμων για τις στρατηγικές προσαρμογής και μετριασμού που ακολουθούνται στους διάφορους τομείς τομεακού και κοινωνικού ενδιαφέροντος της Ένωσης.
v.
Υπηρεσία διαχείρισης καταστάσεων έκτακτης ανάγκης (Emergency Management Service (EMS)), η οποία παρέχει πληροφορίες για την αντιμετώπιση τέτοιων καταστάσεων σε σχέση με διάφορους τύπους καταστροφών, συμπεριλαμβανομένων των μετεωρολογικών κινδύνων, των γεωφυσικών κινδύνων, των εκούσιων ή τυχαίων ανθρωπογενών καταστροφών και άλλων ανθρωπιστικών καταστροφών, καθώς επίσης για δραστηριότητες πρόληψης, ετοιμότητας, αντιμετώπισης και αποκατάστασης.
vi.
Υπηρεσία ασφαλείας (Security Service (CSS)), η οποία παρέχει πληροφορίες προς στήριξη της αντιμετώπισης των προκλήσεων που αφορούν την ασφάλεια των πολιτών της Ευρώπης, βελτιώνοντας τις ικανότητες πρόληψης των κρίσεων, ετοιμότητας και αντιμετώπισής τους, ιδίως όσον αφορά την παραμεθόρια και τη θαλάσσια επιτήρηση, αλλά και προς στήριξη της εξωτερικής δράσης της Ένωσης, με επιφύλαξη των ρυθμίσεων συνεργασίας που μπορεί να συνάπτει η Επιτροπή με διάφορους φορείς της Κοινής Εξωτερικής Πολιτικής και Πολιτικής Ασφάλειας.
Στην Κύπρο, στον τομέα των επίγειων παρατηρήσεων, υπάρχουν πάρα πολλές εφαρμογές που μπορούν να χρησιμοποιηθούν, οι οποίες θα επιφέρουν ανάπτυξη νέων τεχνολογιών, εξοικονομήσεις για το Κράτος με τη χρήση πιο αποτελεσματικών μεθόδων, αύξηση της παραγωγικότητας σε διάφορους τομείς της οικονομίας, συνεργασίες με ερευνητικά κέντρα του εξωτερικού και μεταφορά τεχνογνωσίας.
Εφαρμογές και Οφέλη
Οι τομείς που μπορούν να επωφεληθούν από τις τεχνολογίες παρατήρησης γης του συστήματος Copernicus, παρουσιάζονται συνοπτικά πιο κάτω:
Γεωργία: Με τη χρήση δορυφορικών δεδομένων και τεχνολογιών επικοινωνίας μπορεί να υπολογιστούν με ακρίβεια οι ποσότητες νερού που απαιτούνται για την άρδευση κάθε καλλιέργειας, ανάλογα με το είδος της φυτείας και τις καιρικές συνθήκες, καθώς επίσης και τα χρονικά διαστήματα που πρέπει να αρδεύεται κάθε καλλιέργεια. Τέτοια προγράμματα έχουν χρηματοδοτηθεί και ολοκληρωθεί με επιτυχία, στα πλαίσια του προγράμματος ESA PECS. Άλλη εφαρμογή είναι η παρακολούθηση των καλλιεργειών και ο εντοπισμός ασθενειών στα φυτά από τα προκαταρκτικά στάδια, έτσι ώστε να έχουμε άμεση αντιμετώπιση τους.
Κτηματικά/Κτηματολόγιο: Εφαρμογές περιλαμβάνουν επανεκτιμήσεις ακινήτων με τη χρήση δορυφορικών δεδομένων, οπότε οι επιτόπιες επισκέψεις περιορίζονται δραματικά. Η χρήση δορυφορικών δεδομένων μπορεί να χρησιμοποιηθεί και να υποβοηθήσει στην επιλογή πολεοδομικών ζωνών για ανάπτυξη, επιβολή φορολογιών (π.χ. πισίνα, εμβαδόν κατοικίας), τουριστική ανάπτυξη και σχεδιασμό.
Περιβάλλον: Η χρήση των δορυφορικών δεδομένων μπορεί να χρησιμοποιηθεί στην παρακολούθηση φαινομένων σκόνης στην ατμόσφαιρα και ποιότητας αέρα, καθώς και της ποιότητας νερού στα φράγματα.
Πολιτική Προστασία/Πολιτική Άμυνα: Επιλογή, καθορισμός και σχεδιασμός διαδρομών σε περιπτώσεις έκτακτης ανάγκης (πολέμου, σεισμού, πυρκαγιάς, πλημμυρών). Επίβλεψη καταστροφών και οργάνωση επιχείρησης διασώσεως. Δημιουργία χαρτών περιοχών επικινδυνότητας (σεισμοί, πλημμύρες, πυρκαγιές) με το συνδυασμό δορυφορικών δεδομένων και γεωγραφικών συστημάτων πληροφοριών (GIS).
Οικοδομική βιομηχανία: Η χρήση δορυφορικών συστημάτων RADAR επιτρέπει τον υπολογισμό καθιζήσεων σε οικοδομές ως αποτέλεσμα σεισμών, ή λόγω άλλων παραγόντων (είδος εδάφους, κατολισθήσεις κλπ).
Μετεωρολογία: Παρακολούθηση και πρόβλεψη μετεωρολογικών δεδομένων.
Πετρελαιοκηλίδες: Η χρήση της δορυφορικής τηλεπισκόπησης και συστημάτων RADAR είναι αποτελεσματικές μέθοδοι παρακολούθησης πετρελαιοκηλίδων, είτε ως αποτέλεσμα εξόρυξης είτε ως αποτέλεσμα ρήψης από περαστικά πλοία (όπως επίσης και ρήψης άλλων ουσιών στη θάλασσα).
Ενεργειακή απόδοση κτιρίων: Η ανίχνευση και η παρακολούθηση της απώλειας θερμότητας από τα κτίρια σε αστικές περιοχές είναι μια εξαιρετική εφαρμογή της θερμικής τηλεπισκόπησης. Η θερμική απεικόνιση των οικιστικών και εμπορικών περιοχών επιτρέπει να προσδιοριστούν συγκεκριμένα κτίρια ή τμήματα κτιρίων, όπου η θερμότητα διαφεύγει. Άν το ποσό της θερμότητας που διαφεύγει είναι σημαντικό, τότε τα συγκεκριμένα υποστατικά χρειάζονται επισκευή και εκ νέου μόνωση με σκοπό τη μείωση του κόστους και την εξοικονόμηση ενέργειας.
Σε σχέση με τους πιο πάνω τομείς, ενδεικτικά, αναφέρονται εφαρμογές που μπορούν να αναπτυχθούν με τη χρήση των υπηρεσιών του Copernicus:
• Παρακολούθηση και διαχείριση των υδάτινων πόρων
• Ποιότητα νερού.
• Γεωργία (αρδευτικές ανάγκες, παρακολούθηση βλάστησης, εντοπισμός ασθενειών, συστήματα ακριβείας στη γεωργία, παρακολούθηση αμπελώνων και μεταβολής του χρώματος των αμπελώνων κατά την ωρίμανση των σταφυλιών ώστε οι οινοπαραγωγοί να μπορούν να αποφασίζουν πότε θα αρχίσουν τη συγκομιδή κ.ά)
• Ατμοσφαιρική Ρύπανση/Επιπτώσεις στη δημοσία υγεία/Ατμοσφαιρική φυσική
• Αρχαιολογία και Πολιτιστική Κληρονομιά (παρακολούθηση αρχαιολογικών θέσεων, εντοπισμός αρχαιολογικών καταλοίπων, πληροφοριακά συστήματα μνημείων, χαρτογράφηση, δείκτες επικινδυνότητας, γεωφυσικές διασκοπήσεις κ.ά)
• Μετεωρολογία/κλιματολογία/κλιματικές αλλαγές/ερημοποίηση
• Μελέτη οικοσυστημάτων
• Ναυτιλία (συστήματα πλοήγησης, θαλάσσιος χωροταξικός σχεδιασμός)
• Παρακολούθηση των ΑΟΖ
• Ασφάλεια/άμυνα/χαρτογράφηση περιοχών και απόκρυψη σημαντικών στόχων
• Κτηματολόγιο/εκτιμήσεις ακινήτων/πολεοδομία/χρήσεις γης
• Διαχείριση δικτύων ύδρευσης/αποχέτευσης/εντοπισμός απωλειών νερού
• Υγεία (χωρική ανάλυση παθήσεων, δημόσια υγεία κ.ά)
• Φυσικές καταστροφές
• Δάση (καμένες εκτάσεις, παρακολούθηση κ.ά)
• Διαβρώσεις ακτογραμμών κ.ά
• Περιβαλλοντικές εφαρμογές /διαχείριση
• Μελέτες επικινδυνότητας
• Παρακολούθηση υποδομών /οδοστρωμάτων /κτιρίων κ.ά
• Απλοποίηση διαδικασιών και λήψη αποφάσεων (διαχείριση έργων κ.ά)
• Εκπαίδευση (νέες τεχνολογίες στη δημόσια εκπαίδευση)
• Επίτευξη αειφορίας στις κατασκευές (είναι παράλληλα μια παγκόσμια πρόκληση και μια ευκαιρία για καινοτομία, η οποία μπορεί να συνεισφέρει θετικά τόσο στις κλιματικές αλλαγές όσο και στην πληθυσμιακή ανάπτυξη)
• Έξυπνες Πόλεις (Smart cities )/αειφορικές πόλεις (Eco-cities)/σχεδιασμός πόλεων
• Συστήματα μεταφορών
• Data Acquisition & 3D Reconstruction (λήψη δεδομένων και τρισδιάστατη αναπαράσταση)
• Σχεδιασμός πόλεων (technologies for urban planning)